Z jakim problemem udać się do neurologopedy?

Afatyczne zaburzenia mowy (afazja) u dorosłych

Neurologopeda zajmuje się również terapią afazji. Są to zaburzenia mowy powstałe na skutek uszkodzenia obszarów kory mózgowej odpowiadających za mowę, które znajdują się w dominującej półkuli mózgu (lewej u osób praworęcznych i prawej u osób leworęcznych). W efekcie dochodzi do częściowej lub całkowitej utraty zdolności mówienia. Afazja najczęściej jest skutkiem udaru mózgu (niedokrwiennego lub krwotocznego). Niemniej afatyczne zaburzenia mowy występują również przy powypadkowych urazach mózgu, guzach mózgu (w tym nowotworach), stanach zapalnych i miażdżycy mózgu. 

Podstawowe rodzaje afazji:

• czuciowa – chory ma problem ze zrozumieniem pojedynczych słów, całych zdań, poleceń czy pytań;
• ruchowa – chory ma problem z mówieniem, zamienia słowa lub powtarza je, nie potrafi budować całych zdań;
• czuciowo-ruchowa – chory ma problemy zarówno z wypowiadaniem się, jak i rozumieniem, co się do niego mówi (ten typ afazji występuje najczęściej). 

Afazja u dzieci

Afazją dziecięcą nazywamy zaburzenie mowy występujące u dzieci w okresie postlingwalnym (tj. po opanowaniu języka, czyli po 6 roku życia). Podobnie jak u dorosłych, afazja u dzieci jest skutkiem uszkodzenia obszarów korowych w półkuli dominującej. Objawy afazji dziecięcej są tożsame z objawami występującymi u dorosłych. Z tą różnicą, że rokowania u małych pacjentów są lepsze. Zaburzenia mowy ustępują szybciej i w większym stopniu niż u dorosłych, możliwe jest również całkowite przywrócenie funkcji językowych w niedługim czasie od zachorowania. 

Anomia i parafazje

Istotą anomii są problemy w posługiwaniu się systemem leksykalnym (czyli zbiorem wyrazów), przy czym zaburzenie to może mieć różne nasilenie i zróżnicowany wzorzec objawów. Anomią nazywamy zarówno trudność w znajdowaniu właściwych słów (np. podczas rozmowy), jak i używanie błędnych nazw (np. w odniesieniu do przedmiotów lub osób). Epizody anomii przytrafiają się każdemu człowiekowi, jednak niektóre osoby mają większy problem z używaniem odpowiednich słów (dotyczy to m.in. osób z afazją, osób z zaburzeniami neurodegeneracyjnymi, dyslektyków i seniorów).

Z anomią związane jest również pojęcie parafazji, czyli błędu nazywania polegającego na używaniu słowa zastępczego zamiast docelowego. Wyróżniamy kilka rodzajów parafazji:

• leksykalne – stosowanie słów o podobnym brzmieniu, ale zupełnie innym znaczeniu (np. płot zamiast kot);
• semantyczne – używanie słów pozostających w związku ze słowem właściwym (np. gruszka zamiast jabłko);
• fonologiczne – przekręcanie dźwięków lub sylab, przy czym nowy wyraz nie istnieje w danym języku (np. balizka zamiast walizka);
• neologistyczne – używanie słów zupełnie innych od słowa docelowego i nieistniejących w danym języku (np. mencel zamiast kapelusz);
• mieszane – zastępcze słowa mogą tworzyć się w sposób zróżnicowany, (np. kruszka zamiast jabłko).

Dyzartria

Dyzartria to zbiorcze pojęcie określające zaburzenia mowy typu realizacyjnego. Jest to zespół zaburzeń motorycznych, które powstały w wyniku uszkodzenia struktur obwodowego lub ośrodkowego układu nerwowego odpowiadających za pracę aparatu mowy (czyli narządy aparatu oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego). Dyzartrie mogą mieć nieznaną przyczynę, jednak często stanowią objaw chorób neurodegeneracyjnych, zatrucia toksynami (np. jadem kiełbasianym), chorób metabolicznych, chorób naczyniowych i urazów. Nasilenie zaburzeń dyzartrycznych może być różne – czasami są to niewielkie problemy oddechowo-fonacyjne, innym razem jest to zespół licznych objawów, który uniemożliwia porozumiewanie się z otoczeniem.  

Objawy dyzartrii:

• dyzartria spastyczna – chrapliwy głos, wymawianie głosek ustnych w sposób nosowy, spowolniona mowa, błędne akcentowanie, wysławianie się krótkimi frazami;
• dyzartria wiotka – spowolnione tempo mowy, osłabiona siła głosu, nosowanie, zmiana wysokości głosu, trudności w modulacji głosu;
• dyzartria hipokinetyczna – zwolnione tempo mowy, niewyraźna artykulacja, powtarzanie sylab lub całych słów, chrapliwy głos, zatrzymanie mowy;
• dyzartria hiperkinetyczna – wydłużenie wypowiadanych głosek, przerywanie sylab i słów, zmienna siła głosu, drżenie głosu, nieprawidłowe i przesadne akcentowanie, przyspieszanie tempa mowy;
• dyzartria ataktyczna – skandowana i wybuchowa mowa, chrapliwy i drżący głos, wydłużanie sylab i słów, nieprawidłowe akcentowanie.

Dysfagia

Dysfagia to zaburzenia połykania, które powodują trudności z przechodzeniem treści pokarmowej. Wyróżniamy dwa rodzaje dysfagii: ustno-gardłową (górną) i przełykową (dolną). W dysfagii górnej występuje utrudnione przechodzenie pokarmu z jamy ustnej i gardła do przełyku. Natomiast w dolnej problem dotyczy przechodzenia jedzenia przez przełyk do żołądka. Pacjenci z dysfagią skarżą się na odruchy wymiotne, krztuszenie się, kaszel, uczucie blokady w przełyku i ból podczas jedzenia. Współpraca z neurologopedą ma na celu usprawnienie czynności połykania, co można osiągnąć za pomocą odpowiednich ćwiczeń języka, krtani i gardła.

Zaburzenia komunikacji w autyzmie 

Terapia autyzmu może wymagać zaangażowania różnych specjalistów, w tym: pedagoga specjalnego (w przypadku pracy z dzieckiem), psychoterapeuty, psychiatry i neurologopedy. Przedmiotem działań neurologopedy są zaburzenia komunikacji, które w autyzmie mogą dawać różne objawy. Niektóre osoby w spektrum autyzmu nie mówią wcale, ale porozumiewają się za pomocą pisma lub obrazków. Inne nie mają problemów z wysławianiem się, ale posługują się mową w sposób nienaturalny (np. zbyt usztywniony) lub używają sformułowań nieadekwatnych do sytuacji. Często występującym problemem w autyzmie jest również powtarzanie słów lub całych zdań (echolalia), co również utrudnia komunikację z otoczeniem.

Zaburzenia aparatu mowy w dziecięcym porażeniu mózgowym

Terapia osób z dziecięcym porażeniem mózgowym wymaga interdyscyplinarnego podejścia, tj. współpracy różnych specjalistów, w tym również logopedy lub neurologopedy. W dziecięcym porażeniu mózgowemu występują bowiem zaburzenia napięcia mięśni twarzy i narządów aparatu mowy (języka, podniebienia miękkiego, krtani) oraz zaburzone czucie tego obszaru. Prowadzi to do problemów z jedzeniem i połykaniem, a także do zaburzeń głosu i mowy. Terapia logopedyczna ma na celu m.in. usprawnienie aparatu mowy w zakresie ruchowym, czuciowym i kinestetycznym. Wykorzystuje się w tym celu techniki manualne, takie jak dotyk, głaskanie, uciskanie (ugniatanie), rozciąganie i wibracje.

Zaburzenia aparatu mowy w zespole Downa

W zespole Downa występuje wiele dysfunkcji, które wymagają systematycznej rehabilitacji i kontroli. Jednym z częstych problemów są wady anatomiczne aparatu mowy, takie jak zbyt mała jama ustna (przez co język wydaje się za duży), obniżone napięcie mięśni żuchwy, podniebienie gotyckie (tj. wąskie i wysoko wysklepione podniebienie twarde) oraz skrócone podniebienie miękkie. Wady te przyczyniają się do opóźnienia rozwoju mowy oraz zaburzeń mowy (dyslalii wielorakiej). Terapia logopedyczna ma na celu usprawnienie artykulacji i wymowy, przy czym współpracę z neurologopedą warto zacząć jak najwcześniej, nawet tuż po urodzeniu dziecka. Z uwagi na wady anatomiczne po okresie edukacji wczesnoszkolnej (tj. od 10 r.ż.) terapia skupia się na treningu emisyjno-dykcyjnym, czyli ćwiczeniach oddechowych, ćwiczeniach fonacyjnych oraz usprawnianiu rezonatorów.

Zaburzenia mowy w chorobie Parkinsona

Jednym z pierwszych objawów w chorobie Parkinsona są problemy z głosem, często niedostrzegane przez samych pacjentów. Zaburzenia mowy występują u zdecydowanej większości chorych (75-89%). Do typowych objawów zalicza się m.in. obniżenie głośności głosu, monotonną mowę, zaburzenia wysokości głosu, problemy z akcentowaniem i oddechem, chrypkę, zmienione tempo mowy, niedokładną wymowę. Ponadto niektórzy pacjenci z chorobą Parkinsona mają problem z jąkaniem czy palilalią (spontaniczne powtarzanie własnych słów). Terapia logopedyczna skupia się zatem na usprawnianiu aparatu mowy, tj. aparatu artykulacyjnego, fonacyjnego i oddechowego.

Zaburzenia mowy w stwardnieniu rozsianym (SM)

Połowa osób ze stwardnieniem rozsianym (SM) doświadcza problemów z mową, co przekłada się na utrudnioną komunikację z otoczeniem. Typowe dla tego schorzenia są zaburzenia dyzartryczne, w tym mowa skandowana. Pacjenci mogą mieć problem z kontrolą głośności i wysokości głosu, odpowiednią modulacją oraz oddychaniem podczas mówienia. Mowa może być spowolniona i niewyraźna, a barwa głosu może ulec zmianie (głos może stać się nosowy lub ostry i szorstki). U chorych na stwardnienie rozsiane obserwuje się również ślinienie, zaburzenia połykania oraz chrypkę. W terapii SM wskazane jest wczesne rozpoczęcie rehabilitacji głosu, która pozwoli na zmniejszenie występujących objawów oraz utrzymanie w sprawności prawidłowo działających funkcji mowy.

Zaburzenia mowy w stwardnieniu zanikowym bocznym (SLA)

Stwardnienie zanikowe boczne (SLA) charakteryzuje się podobnymi objawami jak stwardnienie rozsiane (SM), jednak SLA ma gorsze rokowania i progresywny charakter (w SM występują okresy cofania i złagodzenia objawów). Trudności z mówieniem występują już na początkowym etapie choroby. Z czasem zaburzenia mowy (dyzartria) nasilają się i większość chorych całkowicie traci zdolność mówienia (w przebiegu SLA dochodzi do zaniku mięśni języka). Choroba powoduje również problemy z przełykaniem, nadmierne ślinienie i krztuszenie się, dlatego rehabilitacja pacjenta powinna rozpocząć się od razu po postawieniu diagnozy. Celem terapii logopedycznej jest jak najdłuższe zachowanie mowy i funkcji prymarnych (oddychania, połykania, mimiki twarzy) oraz usprawnienie komunikacji.

Zaburzenia mowy w otępieniu alzheimerowskim

Zaburzenia mowy w chorobie Alzheimera są nieodwracalne i mają charakter narastający. Typowe dla tego schorzenia są długie przerwy na początku i na końcu zdania, a także niekończenie wypowiedzi. Na późniejszych etapach choroby występują uproszczenia składni zdania, problemy z nazywaniem, używanie nazw nadrzędnych zamiast podrzędnych (używanie słowa zwierzę zamiast krowa). Z czasem chory traci kontrolę nad tym, co mówi. Wypowiedzi stają się nielogiczne, często ze względu na zmyślanie oraz wtrącenia treści niezwiązanych z tematem. Terapia logopedyczna w otępieniu alzheimerowskim realizuje dwa podstawowe cele: zachowanie sprawności językowej i umysłowej na możliwie najwyższym poziomie na danym etapie choroby oraz wspieranie sprawności komunikacyjnej pozwalającej na utrzymanie kontaktów społecznych.

Gdzie można skorzystać z terapii neurologopedycznej?

Zaburzenia aparatu mowy w przebiegu urazów mózgu, chorób o podłożu genetycznym czy zaburzeń neurodegeneracyjnych wymagają specjalistycznej pomocy w walce o lepszą przyszłość. W Małopolskim Centrum Zdrowia oferujemy profesjonalną terapię neurologopedyczną dla dzieci i dorosłych w każdym wieku. Zapraszamy na konsultację – nasz neurologopeda chętnie odpowie na Państwa pytania oraz zaproponuje indywidualnie dobrany plan terapeutyczny.

Jesteśmy do Państwa dyspozycji:

• pod numerem telefonu: +48 537 156 077
• przez e-mail: rejestracja@mczdrowia.pl
• na miejscu: Małopolskie Centrum Zdrowia, ul. Wojciecha Weissa 7, 31-339 Kraków

Bibliografia

1. polskiautyzm.pl, Autyzm – czym jest autyzm?, https://polskiautyzm.pl/autyzm/, Data publikacji: 2020.10.05, Data odczytu: 2026.04.06
2. Błażejewska J., Propozycja oddziaływania neurologopedycznego w przypadku chorego na SLA/MND, Logopedia Silesiana (4), 2015, s. 279-303
3. Domagała A., Standard postępowania logopedycznego w przypadku zaburzeń mowy w otępieniu alzheimerowskim, Logopedia, (37) 2008, s. 297-311
4. podyplomie.pl, Pietrzyk I., Seniów J., Dyzartria w klinice osób dorosłych, https://podyplomie.pl/neurologia/15449,dyzartria-w-klinice-osob-doroslych, Data odczytu: 2026.04.06
5. komlogo.pl, Encyklopedia Logopedii, https://www.komlogo.pl/encyklopedia, Data odczytu: 2026.04.06
6. Marciniak-Firadza R., Terapia logopedyczna dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym – stymulacja dotykowa, Interdyscyplinarne aspekty diagnozy i terapii logopedycznej, Zając Ewelina, Szurek Mateusz, 2020, Łódź, Uniwersytet Łódzki, s.141-154
7. Pawlukowska W. i in., Charakter zaburzeń mowy w chorobie Parkinsona, Neurologia i Neurochirurgia Polska 2013; 47, 3: 263-270, DOI: 10.5114/ninp.2013.35566
8. Przeździęk M., Usprawnianie mowy w SM. Zestaw ćwiczeń logopedycznych dla osób chorych na stwardnienie rozsiane, Polskiego Towarzystwa Stwardnienia Rozsianego Oddział Warszawski, Warszawa 2011
9. Rutkiewicz-Hanczewska M., Neurobiologia nazywania. O anomii proprialnej i apelatywnej, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2016
10. Sikorska D., Stymulowanie rozwoju mowy dziecka z zespołem Downa w wieku przedszkolnym, Konteksty Pedagogiczne 2(7)/2016, s. 111–122, DOI: 10.19265/KP.2016.027111
11. mp.pl, Wiercińska M., Afazja: afazja czuciowa, ruchowa i czuciowo-ruchowa, https://www.mp.pl/pacjent/objawy/146423,afazja, Data odczytu: 2026.04.06