Z jakim problemem udać się do logopedy?

Wady anatomiczne aparatu artykulacyjnego

Logopeda to multidyscyplinarny specjalista, który dysponuje wiedzą medyczną w zakresie anatomii aparatu artykulacyjnego (nie jest jednak lekarzem). Dlatego do logopedy warto udać się z dzieckiem, u którego występują wady anatomiczne mające wpływ na rozwój mowy. Może to być na przykład za krótkie wędzidełko podjęzykowe, wada zgryzu, podniebienie gotyckie, rozszczep podniebienia lub wargi. Wdrożenie terapii logopedycznej na wczesnym etapie jest niezwykle istotne, ponieważ nieprawidłowa budowa aparatu artykulacyjnego może doprowadzić do wystąpienia wady wymowy w przyszłości. 

Zaburzenia słuchu

W przypadku dzieci pierwotne i wtórne zaburzenia słuchu hamują rozwój mowy i komunikacji, dlatego objawy niedosłuchu wymagają niezwłocznej konsultacji z lekarzem laryngologiem lub audiologiem. Niezbędne jest wykonanie badań audiologicznych (obiektywnych i subiektywnych), które pozwolą ustalić przyczynę i stopień niedosłuchu. Ważną częścią terapii jest współpraca z logopedą, co pozwoli na usprawnienie mowy oraz rozwój kompetencji językowych i komunikacyjnych. Dziecko z niedosłuchem jest poddawane terapii surdologopedycznej, dostosowanej do jego wieku oraz stopnia upośledzenia słuchu. 

Konsultacja logopedyczna z noworodkiem

Na konsultację logopedyczną warto udać się również z nowonarodzonym maluchem, któremu daleko do wypowiedzenia pierwszej słów. W ten sposób rodzice mogą sprawdzić, czy ich pociecha oddycha, połyka i ssie. Zadbanie o rozwój aparatu artykulacyjnego na tym etapie pomoże uniknąć problemów z wymową w przyszłości. 

Problemy z czytaniem i pisaniem

Mówi się, że logopeda to specjalista od wad wymowy, jednak kompetencje tego specjalisty są znacznie szersze. Do logopedy warto wybrać się również w sytuacji, gdy dziecko ma trudności z czytaniem i/lub pisaniem. Logopeda przeprowadzi ocenę diagnostyczną w zakresie zaburzeń czytania i pisania (dysleksji, dysortografii, dysgrafii), a następnie opracuje indywidualny plan terapeutyczny. Celem terapii jest m.in. poprawa funkcji poznawczych i wykonawczych odpowiadających za prawidłowe czytanie i pisanie, a także doskonalenie tych umiejętności. 

Dyslalia

Dyslalia to wada wymowy polegająca na nieprawidłowej realizacji jednej, kilku, kilkunastu, a w skrajnych przypadkach nawet wszystkich głosek. Sprawiająca trudności głoska może zostać pominięta (np. amka zamiast ramka) lub zastąpiona inną głoską (np. lysunek zamiast rysunek). Czasami zamiast kłopotliwej głoski pacjent używa innej, która nie występuje w danym systemie fonetycznym (np. wymawianie polskiego R na wzór francuskiego R). Dyslalie można również podzielić w zależności od tego, której głoski (lub głosek) dotyczy problem z wymową. 

Rotacyzm

Rotacyzm (reranie) polega na nieprawidłowej wymowie głoski R. Pacjent może opuszczać R w wyrazie (mogirotacyzm), zastępować R inną głoską (pararotacyzm) lub zniekształcać głoskę R (rotacyzm właściwy). 

Inne rodzaje dyslalii jednorakich 

Betacyzm odnosi się do błędnej wymowy głoski B, z kolei lambdacyzm oznacza problem z realizacją głoski L. Innym przykładem jest kappacyzm (nieprawidłowa wymowa głoski K) oraz gammacyzm (trudności sprawia głoska G). 

Sygmatyzm (seplenienie)

Jedną z najczęściej występującym dyslalii jest sygmatyzm, czyli seplenienie. W tym przypadku dziecko ma problem z wymową głosek dentalizowanych syczących (S, Z, C, DZ), szumiących (SZ, Ż, CZ, DŻ) oraz ciszących (Ś, Ź, Ć, DŹ).

Mowa bezdźwięczna

Jest to wymawianie głosek dźwięcznych w sposób bezdźwięczny (tj. bez drgania strun głosowych), co często utrudnia zrozumienie sensu wypowiedzi. Przykładowo, pacjent mówi tom zamiast dom albo puty zamiast buty. Terapię logopedyczną warto rozpocząć jak najwcześniej, ponieważ w wieku szkolnym mowa bezdźwięczna bardzo utrudnia naukę pisania i czytania. 

Rynolalia (nosowanie)

Nosowaniu towarzyszy zaburzony rezonans dźwiękowy, który wynika z nieprawidłowego oddziaływania jamy nosowej i nosogardzieli na zabarwienie głosek. Wyróżniamy nosowanie otwarte, zamknięte i mieszane. Nosowanie otwarte polega na wymawianiu głosek ustnych z nosowym zabarwieniem (pacjent „mówi przez nos”). Z kolei w nosowaniu zamkniętym głoski nosowe są wymawiane z mniejszym poszumem nosowym. W nosowaniu mieszanym głoski ustne są wymawiane z poszumem nosowym, zaś w głoskach nosowych rezonans nosowy jest osłabiony. 

Jąkanie 

Jąkanie to zaburzenie mowy, które charakteryzuje się powtarzaniem lub przeciąganiem głosek, sylab i całych wyrazów. Problemy te wynikają z zakłóceń oddechowych oraz zaburzeń funkcji aparatu fonacyjnego i artykulacyjnego. Brak płynności mowy nie musi utrudniać komunikacji, choć jąkanie może mieć różne nasilenie (także głębokie). Problem ten częściej dotyczy chłopców i zazwyczaj po piątym roku życia ustępuje samoistnie. Jeżeli występuje w późniejszym wieku, wskazana jest konsultacja z logopedą. 

Alalia 

Alalia polega na opóźnieniu rozwoju mowy wskutek uszkodzenia struktur korowych mózgu, które nastąpiło jeszcze przed nauką mowy. Oznacza to, że dziecko nie mówi w ogóle i nie potrafi powtarzać, porozumiewa się głównie za pomocą gestów, krzyków oraz wyrazów naśladujących dźwięki i naturalne odgłosy. Z alalią mogą borykać się dzieci w wieku szkolnym (6-7 lat i starsze), w pełni sprawne pod względem fizycznym i umysłowym. Dzięki terapii logopedycznej dziecko szybciej przyswaja nowe słowa i coraz rzadziej używa gestów czy wyrazów dźwiękonaśladowczych. 

Afazja 

Afazja to utrata funkcji językowych, do której dochodzi wskutek uszkodzenia ośrodków mowy w korze mózgowej w dominującej półkuli mózgu (u osób praworęcznych dominująca jest lewa półkula i na odwrót). Objawy mogą sprowadzać się do braku fizycznej możliwości wypowiadania się (afazja ruchowa) lub niezrozumienia mowy (afazja czuciowa). Jednak w praktyce najczęściej występuje afazja mieszana, w której pacjent traci zdolność mówienia i przestaje rozumieć, co się do niego mówi. Afazja może występować zarówno u dzieci, jak i dorosłych, przy czym dzieci mają większe szanse na powrót do pełnej sprawności językowej. Afazja u dorosłych najczęściej towarzyszy udarowi mózgu. 

Parafazja

Osoba z parafazją mówi płynnie, jednak używa niewłaściwych słów lub głosek (przekręca wyrazy). Parafazje są objawem dysfazji nabytej. Jest to zahamowanie rozwoju mowy towarzyszące uszkodzeniu ośrodków mowy w mózgu. Można tutaj wyróżnić m.in. parafazję semantyczną, w której pacjent zamienia całe słowa (np. łyżka zamiast widelec). Innym przykładem jest parafazja fonetyczna, która polega na zamianie jednej lub kilku głosek (np. korek zamiast kotek). Parafazje często towarzyszą również chorobom typowym dla wieku starszego, takim jak choroba Alzheimera, miażdżyca, cukrzyca, udar mózgu czy zawał serca. 

Bradylalia

Bradylalia to zaburzenie, które polega na przedłużaniu głosek i pauz pomiędzy wyrazami. Innymi słowy, dziecko lub dorosły mówi w nienaturalnie wolnym tempie. Zaburzenie to może być spowodowane uszkodzeniem układu nerwowego, chorobą neurologiczną (np. padaczką), niedosłuchem, czynnikami genetycznymi lub opóźnionym rozwojem mowy. Bradylalia może również towarzyszyć innym zaburzeniom mowy, np. dyslalii. 

Tachylalia

Tachylalia charakteryzuje się przyspieszoną artykulacją. Osoba z tym zaburzeniem pomija głoski i sylaby, albo przestawia je, przez co jego mowa staje się trudna do zrozumienia. Dodatkowo mówieniu może towarzyszyć zacinanie się i powtarzanie słów. Przy bardzo szybkich wypowiedziach mogą występować problemy z równomiernym oddychaniem. Tachylalia może pojawić się samodzielnie lub w połączeniu z innymi objawami zaburzeń mowy. Może również odzwierciedlać tzw. gonitwę myśli, która występuje w zaburzeniach psychicznych i zatruciach. 

Afonia

Afonia to osłabienie lub utrata głosu, zaburzenie często występujące u osób pracujących głosem (aktorów, nauczycieli). W lżejszych postaciach afonii pacjent może mówić szeptem, natomiast w skrajnych przypadkach traci głos całkowicie (np. afonia histeryczna występująca przy zaburzeniach nerwicowych). Afonia może mieć podłoże psychiczne lub fizyczne. Wśród tych ostatnich można wymienić uszkodzenie mózgu, zaburzenia czynnościowe krtani, porażenie rdzenia kręgowego obejmujące odcinek szyjny, zniekształcenia strun głosowych. Oprócz terapii logopedycznej afonia może wymagać leczenia neurologicznego lub psychiatrycznego. 

Dyzartria 

Dyzartria to wspólna nazwa zaburzeń oddechowo-fonacyjno-artykulacyjnych, które są skutkiem uszkodzenia ośrodków mózgowych i połączeń nerwowych odpowiadających za pracę mięśni aparatu mowy. Uszkodzenia te mogą być efektem chorób neurodegeneracyjnych, patologii naczyniowej lub urazu (w niektórych przypadkach przyczyna jest nieustalona). Dyzartria może mieć różne oblicza – niektóre osoby z tym zaburzeniem mówią w sposób całkiem zrozumiały, inne nie są w stanie porozumieć się z otoczeniem w sposób werbalny. Interwencja logopedyczna w dyzartrii obejmuje ćwiczenia werbalne i niewerbalne, a także stymulację termiczną, dotykową i smakową, elektrostymulację oraz naukę komunikacji alternatywnej.

Rodzaje dyzartrii i ich objawy:

• dyzartria wiotka – głośny i świszczący oddech podczas mówienia, hipernosowość, pogorszenie artykulacji i prozodii (brzmieniowych cech mowy) po wysiłku werbalnym;
• dyzartria spastyczna – niski, chrapliwy głos, spowolnione tempo mowy;
• dyzartria ataktyczna – zmienna głośność mowy, nieprawidłowa wymowa samogłosek, nieregularne przerwy pomiędzy słowami;
• dyzartria hipokinetyczna – monotonny, niemodulowany głos, nieprawidłowe akcentowanie, zmienne tempo mowy z tendencją do przyspieszania;
• dyzartria hiperkinetyczna – zmienna głośność mowy, drżenie głosu, nosowanie, przerwy pomiędzy głoskami, sylabami i słowami, nieprawidłowa wymowa samogłosek.  

Oligofazja

Oligofazja to zaburzenie mowy towarzyszące niepełnosprawności intelektualnej. Występuje zarówno u dzieci, jak i osób dorosłych. Mowa w umiarkowanej oligofazji jest zniekształcona i uboga w słownictwo, co utrudnia porozumiewanie się z otoczeniem. W przypadku głębokiej niepełnosprawności artykulacja sprowadza się do wydawania różnych odgłosów (np. krzyków, jęków, chrząkania). Postępowanie logopedyczne zależy od nasilenia oligofazji, przy czym w stopniu lekkim oprócz rozwoju kompetencji artykulacyjnych i komunikacyjnych logopeda zwraca uwagę także na poprawność gramatyczną. 

Rehabilitacja głosu po laryngektomii

Logopeda prowadzi również rehabilitację głosu u osób po usunięciu krtani (laryngektomii). Utrata głosu często prowadzi do przygnębienia, a ponadto może utrudniać znalezienie pracy, nawiązywanie relacji czy prowadzenie życia towarzyskiego. Istnieją jednak metody, które umożliwiają przywrócenie głosu pacjentom laryngektomowanym (głos przełykowy, głos gardłowy, pseudoszept ustno-gardłowy, mowa przetokowa z zastosowaniem protezy głosowej). Nauka głosu zastępczego często jest procesem żmudnym i męczącym, dlatego współpraca z logopedą powinna zacząć się jeszcze przed zabiegiem (przy czym chodzi tutaj bardziej o edukację aniżeli o ćwiczenia).

Ćwiczenia mowy u osób pracujących głosem

Logopeda może współpracować również z osobami, które chcą usprawnić swoje kompetencje językowe i komunikacyjne ze względu na pracę. Dotyczy to między innymi aktorów (zwłaszcza pracujących w teatrze), którzy muszą mieć nienaganną dykcję i powinni opanować umiejętność modulacji głosu. Z pomocy logopedy korzystają również prezenterzy radiowi i telewizyjni, dziennikarze, wykładowcy, nauczyciele oraz inne osoby pracujące głosem. Przedmiotem konsultacji może być także higiena głosu, co pozwala na zmniejszenie ryzyka zaburzeń mowy (np. afonii).

Gdzie można skorzystać z konsultacji logopedycznej?

W razie zauważenia zaburzeń mowy (u siebie lub u dziecka) lub innych trudności związanych z komunikacją warto poszukać pomocy u doświadczonego logopedy. W Małopolskim Centrum Zdrowia oferujemy profesjonalne wsparcie logopedyczne dla osób w każdym wieku: dzieci, młodzieży, dorosłych i seniorów. Nasi specjaliści zdiagnozują przyczynę problemu, a także zaproponują skuteczną terapię logopedyczną, dostosowaną do indywidualnych potrzeb i stanu zdrowia.

Zapraszamy do kontaktu:

• telefonicznego:  +48 537 156 077
• przez pocztę e-mail: rejestracja@mczdrowia.pl
• osobistego: Małopolskie Centrum Zdrowia, ul. Wojciecha Weissa 7, 31-339 Kraków

Bibliografia

• komlogo.pl, Encyklopedia Logopedii, https://www.komlogo.pl/encyklopedia, Data odczytu: 2026.02.07
• G. Gunia, V. Lechta, Wprowadzenie do logopedii, Kraków 2011
• Grabias S., Logopedia – nauka o biologicznych uwarunkowaniach języka i zachowaniach językowych, Logopedia, Polskie Towarzystwo Logopedyczne, 2010-2011
• Kozłowska M., Kształcenie artykulacji po laryngektomii całkowitej, Logopedia, Polskie Towarzystwo Logopedyczne, 2014-2015
• podyplomie.pl, Pietrzyk I., Seniów J., Dyzartria w klinice osób dorosłych, Neurologia po Dyplomie, 2013; https://podyplomie.pl/neurologia/15449,dyzartria-w-klinice-osob-doroslych, Data odczytu: 2026.02.07
• mp.pl, Wiercińska M., Afazja: afazja czuciowa, ruchowa i czuciowo-ruchowa, https://www.mp.pl/pacjent/objawy/146423,afazja, Data odczytu: 2026.02.07