Katar u dziecka trwający tygodniami – co robić?

Czym jest katar (nieżyt nosa)?

Katar, zwany fachowo nieżytem nosa, to stan zapalny błony śluzowej nosa, występujący w postaci ostrej i przewlekłej. Ostry nieżyt nosa ma podłoże infekcyjne i najczęściej wywoływany jest przez wirusy – zazwyczaj adenowirusy, rhinowirusy oraz wirusy grypy i paragrypy. Czasami organizm atakują także bakterie, np. pałeczka grypy czy dwoinka zapalenia płuc zwana również pneumokokiem, które powodują wtórne zakażenie. Natomiast katar przewlekły często ma podłoże alergiczne – jest to tzw. katar sienny. Na ogół nieżyt nosa nie zagraża życiu pacjenta, jednak znacznie utrudnia funkcjonowanie i może skutkować powikłaniami, np. zapaleniem zatok przynosowych.

Jakie są objawy nieżytu nosa?

Objawy nieżytu nosa są podobne u dzieci i dorosłych, jednak to właśnie małym pacjentom przeszkadzają najbardziej. Na ogół rozpoznanie choroby nie stanowi problemu. Najbardziej charakterystycznym symptomem jest wyciek z nosa. Wydzielina wypływa z nozdrzy przednich, a także może spływać po tylnej ścianie gardła, co u dzieci powoduje chrypkę i częste pokasływanie. Na początku choroby katar jest wodnisty, a z czasem gęstnieje. Dodatkowo u pacjentów z katarem występuje:

• blokada nosa;
• świąd nosa;
• kichanie;
• osłabienie węchu.

W badaniu laryngologicznym stwierdza się zaczerwienienie i obrzęk błony śluzowej nosa. Ponadto w zależności od przyczyny katarowi mogą towarzyszyć inne objawy, takie jak ból głowy, gorączka, łzawienie oczu, świąd gardła lub podniebienia, swędzenie spojówek czy obrzęk powiek.

Jak katar wpływa na funkcjonowanie dziecka?

Katar znacznie pogarsza jakość życia dziecka, przy czym szczególnie uciążliwe jest zatkanie nosa spowodowane wydzieliną i obrzękiem błony śluzowej. Upośledzenie drożności nosa utrudnia połykanie i oddychanie, co może stanowić zagrożenie u małych dzieci, szczególnie noworodków i niemowląt. Dużym wyzwaniem staje się karmienie malucha, ponieważ dziecko oddycha przez usta i pokasłuje ze względu na drażniącą gardło wydzielinę. W dodatku utrudnione oddychanie często powoduje zaburzenia snu, co z kolei może rzutować na naukę i zachowanie małego człowieka (zakatarzone dzieci bywają rozdrażnione i płaczliwe). Kiedy taki stan trwa całymi tygodniami, nieżyt nosa może dezorganizować życie całej rodziny, dlatego rodzice zazwyczaj nie zwlekają z wizytą u pediatry.

Możliwe przyczyny długotrwałego kataru u dziecka

Mówi się, że nieleczony katar trwa tydzień, a leczony siedem dni (lub odwrotnie). Jednak to znane powiedzenie czasami nie ma pokrycia w rzeczywistości, o czym wiedzą między innymi rodzice małych dzieci. Zdarza się, że objawy kataru towarzyszą dziecku przez kilka tygodni, a nawet dłużej. Przewlekła postać nieżytu nosa może mieć podłoże alergiczne lub niealergiczne, przy czym katar niealergiczny (zwany też naczynioruchowym lub idiopatycznym) zazwyczaj dotyczy osób po 20 roku życia i częściej występuje u kobiet niż mężczyzn.

Katar alergiczny

W przypadku kataru alergicznego stosuje się wytyczne określone w dokumencie ARIA (Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma) z 2008 roku, które klasyfikują alergiczny nieżyt nosa (ANN) na okresowy i przewlekły:

• okresowy alergiczny nieżyt nosa – objawy trwają mniej niż 4 dni w tygodniu lub mniej niż 4 tygodnie;
• przewlekły alergiczny nieżyt nosa – objawy utrzymują się co najmniej 4 dni w tygodniu przez co najmniej 4 tygodnie.

Objawy wskazujące na katar alergiczny:

• wodnista wydzielina z nosa;
• kichanie, szczególnie seriami;
• blokada, obrzęk nosa;
• świąd nosa;
• czasami zapalenie spojówek.

Przewlekłe zapalenie błony śluzowej i zatok przynosowych

Z kolei nieżyt nosa naczynioruchowy może trwać latami, przy czym ten rodzaj kataru zwykle diagnozuje się u osób dorosłych. W przypadku dzieci i młodzieży przedłużający się katar może świadczyć o przewlekłym zapaleniu błony śluzowej nosa i zatok przynosowych (PZZP lub PZNZP). Chorobę rozpoznaje się, jeżeli u dziecka występują przynajmniej 2 określone objawy przez okres nie krótszy niż 12 tygodni. Według europejskich wytycznych z 2020 r. (European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps, EPOS) objawy u dzieci są następujące:

• niedrożność nosa;
• katar (przedni lub tylny);
• ból lub uczucie rozpierania twarzy;
• kaszel.

Inne przyczyny przewlekłego kataru u dziecka

Inną przyczyną przedłużającego się kataru u dziecka jest przewlekły infekcyjny nieżyt nosa o podłożu bakteryjnym, który może występować w związku z nadkażeniem infekcji wirusowej, przy zakażeniu paciorkowcem, a także po urazach nosa lub wskutek zalegania ciała obcego w nosie. U najmłodszych dzieci objawia się sapką (ciężkim, świszczącym oddechem), natomiast u starszych występuje śluzowo-ropna wydzielina z nosa, ból głowy, podwyższona temperatura i kaszel aż do wymiotów.

Katar trwający tygodniami może wskazywać również na skrzywienie przegrody u dziecka. Występująca wówczas niedrożność nosa skłania dziecko do oddychania przez usta, co sprzyja częstym infekcjom górnych dróg oddechowych i bezdechowi sennemu. Jeżeli wada ma znaczny wpływ na funkcjonowanie pacjenta, laryngolog może zalecić leczenie chirurgiczne.

Co robić, gdy katar u dziecka staje się przewlekły?

Po wystąpieniu objawów przeziębienia u dziecka rodzice lub opiekunowie najczęściej udają się do lekarza pediatry. Jednak jeśli katar trwa tygodniami, dotychczasowe leczenie nie przynosi poprawy lub występują trudności z ustaleniem podłoża choroby, wówczas wskazana jest konsultacja laryngologiczna. Wizyta u specjalisty jest zalecana również w przypadku objawów towarzyszących, takich jak pogorszenie słuchu, krwawienia z nosa czy bezdech senny. Specjalista przeprowadzi wywiad i wykona badanie laryngologiczne, a w razie potrzeby zaleci dodatkowe badania (laboratoryjne, obrazowe, alergologiczne). Najlepiej udać się do laryngologa dziecięcego, przy czym diagnozowaniem i leczeniem chorób laryngologicznych u nieletnich pacjentów zajmują się również laryngolodzy bez specjalizacji dziecięcej.

Diagnostyka przewlekłego kataru

Utrzymujący się katar u dziecka wymaga precyzyjnej diagnostyki. Objawy towarzyszące nieżytowi występują przy wielu różnych stanach chorobowych, dlatego w postępowaniu diagnostycznym bierze się pod uwagę cechy różnicujące (objawy specyficzne pomagające odróżnić choroby o podobnym obrazie klinicznym) oraz wiek dziecka. Najczęściej punktem wyjścia jest alergiczny nieżyt nosa lub przewlekłe zapalenie błony śluzowej i zatok przynosowych, przy czym w diagnostyce różnicowej uwzględnia się również:

• wirusowe zakażenie górnych dróg oddechowych;
• przerost lub zapalenie migdałka gardłowego;
• obecność ciała obcego w jamie nosowej;
• wady wrodzone (np. atrezja nozdrzy tylnych);
• refluks żołądkowo-przełykowy;
• przewlekły infekcyjny nieżyt nosa;
• skrzywienie przegrody nosa;
• niedobory odporności;
• mukowiscydozę;
• polip choanalny;
• krwiaki i ropnie przegrody nosa;
• nowotwory nosa i jamy nosowo-gardłowej.

Wstępna diagnostyka przewlekłego nieżytu nosa polega na przeprowadzeniu bardzo szczegółowego wywiadu. Lekarz zechce ustalić:

• kiedy pojawiły się pierwsze objawy;
• w jakich okolicznościach występują objawy;
• czas trwania objawów;
• czy objawy występują stale czy sezonowo;
• czy objawy ulegają nasileniu;
• czy występują inne dolegliwości;
• jak przebiegało dotychczasowe leczenie i jakie dało rezultaty;
• w jaki sposób objawy wpływają na życie dziecka (np. naukę, sen, aktywność fizyczną).

Rozpoznanie alergicznego nieżytu nosa

W przypadku alergicznego nieżytu nosa do oceny jakości życia chorych wykorzystuje się specjalne kwestionariusze: PRQLQ (Pediatric Rhinoconjunctivitis Quality of Life Questionnaire) dla dzieci w wieku 6-12 lat oraz ARQLQ (Adolescent Rhinoconjunctivitis Quality of Life Questionnaire) dla nastolatków od 12 do 17 roku życia. 

Po uzyskaniu informacji na temat stanu zdrowia dziecka lekarz przeprowadzi badanie fizykalne z badaniem laryngologicznym – rynoskopią przednią. Badanie to polega na wprowadzeniu do nozdrzy wziernika nosowego i obejrzeniu jam nosa przy użyciu lampy czołowej lub lusterka i źródła światła. Ponadto w badaniu fizykalnym lekarz bierze pod uwagę jakość oddychania przez nos – czy dziecko oddycha spokojnie, czy ma trudności z oddechem, czy skrzydełka nosa uwypuklają się czy wciągają itp.

Jeżeli badanie podmiotowe (wywiad) i badanie fizykalne wskazują na podłoże alergiczne, wówczas kluczowe jest ustalenie, czy mamy do czynienia z postacią okresową czy przewlekłą choroby. Szczegółowej diagnostyki wymaga głównie przewlekły alergiczny nieżyt nosa, chyba że chory nie reaguje na leczenie. W zależności od rodzaju i nasilenia objawów pogłębiona diagnostyka przewlekłego ANN może wymagać przeprowadzenia takich badań jak:

• punktowe testy skórne;
• alergenowo swoiste IgE;
• donosowe próby prowokacyjne;
• badanie węchu,
• pomiar nosowej frakcji tlenku azotu;
• badanie PNIF (maksymalny przepływ powietrza przez nos przy wdechu);
• rynomanometria;
• rynometria akustyczna;
• badania mikrobiologiczne;
• cytologia;
• biopsja.

Rozpoznanie zapalenia błony śluzowej i zatok przynosowych

W przypadku podejrzenia przewlekłego zapalenia błony śluzowej i zatok przynosowych postawienie jednoznacznej diagnozy jest trudne ze względu na podobieństwo objawów do wielu innych chorób (np. zapalenia lub przerostu migdałka gardłowego). W związku z tym w ramach diagnostyki różnicowej wykonuje się również inne badania, takie jak:

• endoskopia nosa i nosogardła;
• przedmuchiwanie trąbek słuchowych balonem Politzera;
• wprowadzenie cewnika przez nos do nosogardła.

W niektórych przypadkach diagnostyka różnicowa PZZP może zostać poszerzona o badania obrazowe. W przypadku dzieci, u których standardowe leczenie zachowawcze nie daje rezultatów, lekarz może zalecić wykonanie tomografii komputerowej w trzech płaszczyznach: osiowej, czołowej, strzałkowej. Natomiast w razie podejrzenia powikłań oczodołowych lub wewnątrzczaszkowych w przebiegu zapalenia zatok przynosowych istnieje możliwość wykonania rezonansu magnetycznego. Zazwyczaj przy podejrzeniu PZZP u dziecka nie wykonuje się badań mikrobiologicznych ani badań rentgenowskich.

Leczenie przewlekłego kataru u dzieci

Postępowanie przy długotrwałym katarze nosa u dzieci zależy od postawionej diagnozy. W tym artykule skupimy się na leczeniu alergicznego nieżytu nosa oraz przewlekłego zapalenia błony śluzowej i zatok przynosowych.

Postępowanie w przewlekłym alergicznym nieżycie nosa

Alergiczny nieżyt nosa jest jedną z najczęstszych chorób o podłożu alergicznym u dzieci. Badania ECAP (Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce) wykryły ANN u 23,7% dzieci w wieku 6-7 lat, u 24,6% 13-14-latków oraz u 21,0% dorosłych. Alergiczny nieżyt nosa to reakcja immunologiczna IgE-zależna, czyli nadwrażliwość na określony alergen związana z produkcją swoistych przeciwciał klasy IgE. Innymi słowy, na skutek kontaktu z alergenami środowiskowymi zostaje zainicjowany proces zapalny błony śluzowej nosa, który przypomina zwykły katar. Reakcja zapalna może wystąpić na przykład pod wpływem ekspozycji na pyłki roślinne, sierść zwierząt czy roztocza kurzu domowego.

Według Polskich standardów leczenia nieżytów nosa (PoSLeNN) opracowanych w 2013 roku postępowanie w ANN wymaga indywidualnego podejścia w zależności od charakteru objawów, wieku pacjenta i występowania chorób współistniejących. Podstawowym zaleceniem ogólnym jest unikanie kontaktu z alergenem i czynnikami drażniącymi. Jeżeli jest to niemożliwe, wówczas wskazana jest konsultacja z alergologiem lub laryngologiem, który może zalecić przeprowadzenie immunoterapii swoistej (odczulania) w przypadku dzieci powyżej 5 roku życia.

W leczeniu alergicznego nieżytu nosa stosuje się takie środki jak:

• doustne lub donosowe leki przeciwhistaminowe (blokery H1);
• donosowe glikokortykosteroidy;
• leki obkurczające naczynia krwionośne błony śluzowej nosa (alfa-mimetyki);
• leki przeciwleukotrienowe.

Obecnie podstawowym lekiem stosowanym przy ANN są donosowe glikokortykosteroidy (GSK), które szybko i skutecznie zwalczają większość objawów. U niektórych pacjentów w leczeniu podstawowym stosuje się kombinację blokerów H1 drugiej generacji razem z donosowymi GSK. Wspomagająco stosuje się leki przeciwleukotrienowe (zwłaszcza u pacjentów z astmą) oraz przez krótki czas leki obkurczające (u dzieci nie dłużej niż 3-4 dni). Dodatkowo w przypadku zapalenia spojówek stosuje się krople do oczu (leki przeciwhistaminowe, kromony) lub roztwór soli fizjologicznej. Ten ostatni stosowany jest również w celu utrzymania drożności i nawilżania nosa.

Postępowanie w przewlekłym zapaleniu błony śluzowej i zatok przynosowych

W leczeniu zachowawczym PZZP u dzieci stosuje się głównie płukanie nosa (irygacje) izotonicznym roztworem soli, ponieważ jest to zabieg skuteczny, a jednocześnie obarczony niewielkim ryzykiem powikłań. Irygacja usprawnia transport śluzowo-rzęskowy i ułatwia odprowadzanie zalegającej wydzieliny, dzięki czemu znacznie poprawia jakość życia dziecka. W terapii PZZP wykorzystywane są także donosowe leki steroidowe, które zmniejszają stan zapalny, obrzęk i nadreaktywność błony śluzowej nosa. Lekarz może również zalecić przyjmowanie sterydów ogólnoustrojowych, jednak z uwagi na większe ryzyko efektów niepożądanych należy stosować je tylko w uzasadnionych przypadkach (np. przed leczeniem operacyjnym). Antybiotyki nie są rutynowo zalecane w leczeniu PZZP, choć pewne zastosowanie w terapii mogą mieć makrolidy (antybiotyki bakteriostatyczne), które wspomagają regulację układu immunologicznego.

Jeżeli leczenie zachowawcze nie przynosi efektów, wtedy rozważa się leczenie operacyjne. Lekarz laryngolog może zaproponować zabieg usunięcia migdałka gardłowego (adenotomii), który przynosi ulgę u niemal 70% pacjentów z PZZP. Przerośnięty migdałek gardłowy stanowi bowiem siedlisko bakterii, co przyczynia się do nawracających infekcji i przewlekłego stanu zapalnego. Ponadto migdałek gardłowy może ograniczać drożność nosa, co zmusza dziecko do oddychania przez usta i może prowadzić do komplikacji (np. bezdechu sennego, wady zgryzu). Utrzymywanie się objawów pomimo przeprowadzenia adenotomii jest wskazaniem do endoskopowej operacji zatok przynosowych. W leczeniu chirurgicznym PZZP rozważa się również zabieg zmniejszenia małżowin nosowych (konchoplastykę).

Dlaczego przewlekły katar u dziecka wymaga leczenia?

Katar u dziecka trwający całymi tygodniami jest sygnałem alarmującym, który należy skonsultować z pediatrą i laryngologiem. Objaw ten może wskazywać na zapalenie zatok przynosowych, alergię, infekcję bakteryjną, skrzywioną przegrodę lub inne schorzenie, które wymagają rozpoznania i wdrożenia odpowiedniej terapii. Nieleczony katar poważnie obniża jakość życia, wpływa negatywnie na jego samopoczucie, zachowanie i wyniki w szkole. Upośledzona drożność nosa skłania dziecko do oddychania przez usta, co może skutkować problemami stomatologicznymi, nawracającymi infekcjami górnych dróg oddechowych, zaburzeniami snu, a nawet zmianą wyglądu twarzy. Z uwagi na możliwe powikłania nie warto zwlekać z wizytą u lekarza, szczególnie jeżeli katarowi towarzyszą inne objawy, takie jak ból głowy, ból uszu czy łzawienie oczu.

Treści zawarte w artykule mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej ani nie zastępują konsultacji z lekarzem. W przypadku wystąpienia niepokojących objawów lub wątpliwości dotyczących zdrowia dziecka należy skonsultować się z lekarzem, na przykład laryngologiem dziecięcym.

Bibliografia

1. Bartkowiak-Emeryk M., Bodajko-Grochowska A., Emeryk A., Przewlekły katar u dzieci – plan postępowania, „Pediatria po Dyplomie” 2016, nr 2
2. Fornal R., Kurzawa R., Łukasz Błażowski Ł.,  Sak I., Nieżyt nosa – najważniejsze fenotypy i endotypy oraz zasady leczenia, „Alergia Astma Immunologia” 2015, nr 20 (4), s. 242-252
3. Kasprzyk A., Niedzielski A., Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych u dzieci – przegląd aktualnego piśmiennictwa, „Nowa Audiofonologia”, 2020, nr 9(1), s. 11-15, doi: 10.17431/9.1.1
4. Krzych-Fałta E., Samoliński B., Polskie standardy leczenia alergicznego nieżytu nosa, „Lekarz POZ”, 2016, nr 1, s. 58-60
5. Sybilski A.J., Przewlekły alergiczny nieżyt nosa u dzieci – problem do rozwiązania!, „Standardy medyczne – Pediatria” 2013, t. 11, XX-XX s. 662-671
6. Zagor M., Czarnecka P., Janoska-Jaździk M., mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-nosa-i-zatok/105992,niezyt-nosa, Data odczytu: 2026.07.02
7. Zielnik-Jurkiewicz B. Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych u dzieci, „Polish Otorhinolaryngology Review” 2017, t. 6 nr 1, s. 26-34. https://doi.org/10.5604/01.3001.0009.7984