Choroby uszu

Choroby często rozwijają się wskutek zakażenia bakteryjnego lub wirusowego, jednak możliwych czynników jest znacznie więcej. Leczenie zazwyczaj jest zachowawcze, choć niektóre choroby otolaryngologiczne wymagają pilnej interwencji medycznej i leczenia chirurgicznego.

Ostre zapalenie ucha środkowego

Ostre zapalenie ucha środkowego to ostra choroba infekcyjna, zazwyczaj o podłożu bakteryjnym, która może być pokłosiem przeziębienia lub kataru alergicznego. Występuje znacznie częściej u dzieci niż dorosłych. Charakteryzuje się pogorszeniem słuchu oraz bólem ucha, który może mieć różne nasilenie. Nagłe ustąpienie objawów i pojawienie się ropnego wycieku może świadczyć o perforacji błony bębenkowej. Leczenie OZUŚ może prowadzić lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, jednak w razie problemów z diagnozą lub leczeniem zaleca się konsultację z laryngologiem.

Przewlekłe zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego może mieć również charakter przewlekły lub nawracający. Charakterystyczny dla tej choroby jest otwór w błonie bębenkowej, z którego może sączyć się płyn surowiczy lub nieprzyjemnie pachnąca ropa. Pacjenci skarżą się również na pogorszenie słuchu i zawroty głowy po przedostaniu się wody do ucha. Przewlekłe zapalenie ucha środkowego leczy się antybiotykami stosowanymi miejscowo i doustnie, jednak choroba może wymagać zabiegu chirurgicznego.

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego

Na wysiękowe zapalenie ucha środkowego najczęściej chorują dzieci do 5-7 roku życia. Głównym objawem jest stopniowy ubytek słuchu spowodowany gromadzeniem się płynu w jamie bębenkowej. W przypadku małych dzieci warto zwrócić uwagę na takie symptomy jak głośne mówienie, zmiana zachowania, brak reakcji na ciszej wypowiadane słowa czy pogłaśnianie telewizji. Ponadto chorobie często towarzyszą nawracające infekcje uszu i górnych dróg oddechowych. Wysiękowe zapalenie ucha środkowego może wymagać konsultacji laryngologicznej i leczenia chirurgicznego.

Choroba Meniere’a

Choroba Meniere’a to rzadkie schorzenie ucha wewnętrznego, które charakteryzuje się nadmiernym gromadzeniem się płynu (jest to tzw. endolimfa lub śródchłonka) wypełniającego błędnik błoniasty. Objawy mają charakter napadowy, przy czym częstotliwość napadów jest bardzo zróżnicowana. Chorzy zazwyczaj zgłaszają szum uszny, zawroty głowy i pogorszenie słuchu. Choroba może prowadzić do poważnego niedosłuchu oraz stałych problemów z utrzymaniem równowagi. Leczenie wymaga konsultacji laryngologicznej w trybie pilnym, przy czym w razie nasilenia objawów należy wezwać pogotowie ratunkowe.

Głuchota starcza

Głuchota starcza to pogorszenie słuchu postępujące wraz z wiekiem. Pierwsze objawy mogą pojawić się już w po 50 roku życia. Przyczyną choroby są zmiany zwyrodnieniowe w uchu wewnętrznym, ale do wystąpienia głuchoty przyczyniają się również hałas oraz inne choroby (w tym choroba Meniere’a). Postępowanie sprowadza się do unikania ekspozycji na hałas i leczenia chorób towarzyszących. Przy znacznym upośledzeniu słuchu lekarz zaleca noszenie aparatu słuchowego.

Nerwiak nerwu słuchowego

Nerwiak nerwu słuchowego to łagodny nowotwór nerwu przedsionkowo-ślimakowego, czyli ósmego (VIII) nerwu czaszkowego, który przewodzi bodźce związane ze słuchem i równowagą. Zmiana zazwyczaj rośnie powoli i występuje jednostronnie, jednak w sporadycznych przypadkach nerwiak rozwija się po obu stronach głowy. Chory skarży się na pogorszenie słuchu, szumy uszne, problemy z równowagą, zawroty głowy i uczucie zatkanego ucha. Rosnące guzy wymagają leczenia, ponieważ utrudniają normalne funkcjonowanie, a nawet mogą stanowić zagrożenie dla życia.

Nowotwory ucha środkowego

Zmiany nowotworowe w uchu środkowym mogą mieć charakter łagodny lub złośliwy, pierwotny lub przerzutowy (np. z nosogardła lub odległych organów). Do guzów niezłośliwych należą kłębczaki i przyzwojaki, natomiast nowotwory złośliwe to najczęściej raki płaskonabłonkowe. Nowotwory ucha środkowego występują bardzo rzadko w porównaniu z innymi nowotworami okolic głowy i szyi. W razie wystąpienia niepokojących symptomów (tętniące szumy uszne, niedosłuch, zaburzenia równowagi, zawroty głowy, ból ucha, wyciek krwistej wydzieliny, porażenie nerwu twarzowego) wymagana jest konsultacja laryngologiczna.

Perlak

Perlak to biało-perłowy guzek o kulistym kształcie, który najczęściej rozwija się w uchu środkowym. Nieleczony może uszkadzać pobliskie struktury i utrudniać normalne funkcjonowanie. Na początku chory może zauważyć powtarzające się wycieki z ucha, następnie pojawia się niedosłuch, który postępuje wraz ze wzrostem guzka. Duże perlaki powodują zawroty głowy i problemy z utrzymaniem równowagi, a czasami także komplikacje w postaci porażenia nerwu twarzowego, bólu ucha i głowy, gorączki i zaburzeń świadomości. Zmianę usuwa się operacyjnie.

Guz woreczka śródchłonki

Guz woreczka śródchłonki to bardzo rzadki rodzaj nowotworu ucha wewnętrznego. Zmiana może być miejscowo agresywna, powodując uszkodzenie okolicznych struktur. Głównymi objawami są ból ucha, postępujące upośledzenie słuchu, bóle i zawroty głowy oraz uczucie pełności w uchu. Diagnoza opiera się na badaniach słuchu, badaniach obrazowych (tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny) oraz badaniach histopatologicznych. Guz wymaga usunięcia chirurgicznego.

Nowotwory ucha zewnętrznego

W obszarze ucha zewnętrznego występują najczęściej nowotwory złośliwe skóry – rak kolczystokomórkowy, rak podstawnokomórkowy, rzadziej czerniak. Alarmującymi objawami są owrzodzenia, guzki, ból, krwista wydzielina sącząca się z ucha oraz pogorszenie słuchu. Nowotwór może naciekać na inne struktury ucha oraz rozwijać przerzuty w węzłach chłonnych. W razie podejrzenia nowotworu należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza POZ lub laryngologa, ponieważ odpowiednio wcześnie wykryta zmiana daje szansę na całkowite wyleczenie. Zmiany nowotworowe ucha zewnętrznego leczy się chirurgicznie, natomiast wspomagająco stosuje się radioterapię i chemioterapię.

Łagodne guzy ucha zewnętrznego

W obszarze ucha zewnętrznego można zaobserwować również guzy łagodne. U dzieci i młodzieży występuje nabłoniak wapniejący Malherbe’a, który charakteryzuje się wolno rosnącymi i dobrze odgraniczonymi guzkami, czasami ulegającymi wapnieniu i kostnieniu. Wśród osób w średnim wieku występują jednostronne kostniaki, czyli łagodne guzy kości. W okolicy ucha może pojawić się również oblak, czyli pojedynczy guz o wielkości ponad 1 cm, który wywodzi się z gruczołów potowych. Wszelkie zmiany należy skonsultować z lekarzem, szczególnie jeśli guzek szybko rośnie lub powoduje ból.

Otoskleroza

Otoskleroza to choroba rozwijająca się w uchu wewnętrznym, która powoduje zablokowanie strzemiączka, czyli jednej z trzech kosteczek słuchowych. Unieruchomienie strzemiączka prowadzi do niedosłuchu przewodzeniowego (objawy mogą występować tylko w jednym uchu lub obustronnie). Przy otosklerozie mogą pojawić się również szumy uszne i zawroty głowy. Choroba wymaga konsultacji laryngologicznej i zazwyczaj leczenia zabiegowego.

Zwężenie przewodu słuchowego

Zwężenie przewodu słuchowego to patologiczna zmiana, która może powodować niedosłuch typu przewodzeniowego. Czasami pogorszeniu słuchu mogą towarzyszyć inne objawy, w tym ból ucha i nawracające stany zapalne ucha. Zwężenie przewodu słuchowego może być spowodowane urazem, infekcją, łagodnym guzem kości skroniowej lub rozrostem kości. Patologię można rozpoznać dzięki badaniu otolaryngologicznemu, natomiast leczenie może wymagać zabiegu chirurgicznego.

Półpasiec uszny

Półpasiec to choroba wirusowa wywoływana przez varicella zoster virus (VZV), która w szczególnej postaci może obejmować obszar małżowiny usznej, przewód słuchowy zewnętrzny oraz błonę bębenkową. Charakterystycznym objawem choroby jest pęcherzykowa wysypka na skórze. Półpasiec uszny powoduje bardzo silny ból ucha, szumy uszne, zawroty głowy, nudności, a nawet oczopląs i przejściowe lub trwałe pogorszenie słuchu. W razie podejrzenia półpaśca należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza, ponieważ najlepsze efekty leczenia uzyskuje się przy zastosowaniu leków przeciwwirusowych do 72 godzin od wystąpienia pierwszych objawów.

Ograniczone zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego

Ograniczone zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego to czyrak, czyli ropny stan zapalny rozwijający się w mieszkach włosowych wywołany przez bakterie (paciorkowce i gronkowce). Tworzeniu się czyraków sprzyjają urazy i niektóre choroby, np. cukrzyca, zespoły niedoborów pokarmowych i AIDS.  W leczeniu stosuje się środki przeciwbólowe oraz antybiotyki miejscowo w postaci kropli lub maści.

Rozlane zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego

Rozlane zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego najczęściej ma podłoże bakteryjne, rzadziej grzybicze. Chory odczuwa silny ból i tkliwość przy ucisku przewodu słuchowego zewnętrznego, z czasem pojawia się niedosłuch. Dodatkowo może wystąpić wyciek treści ropnej lub surowiczej, obrzęk, świąd i przekrwienie ucha. Stan zapalny wymaga leczenia, ponieważ może rozprzestrzeniać się dalej, także do węzłów chłonnych. W leczeniu stosuje się m.in. miejscowo antybiotyki i leki przeciwgrzybicze, a także oczyszczanie przewodu słuchowego.

Złośliwe zapalenie ucha zewnętrznego

Rozlane zapalenie PSZ wywołane przez pałeczkę ropy błękitnej może doprowadzić do powikłań w postaci złośliwego zapalenia ucha zewnętrznego, szczególnie u osób starszych i osłabionych chorobą lub leczeniem. Stan zapalny może obejmować kości czaszki i wnikać do jej wnętrza. O zajęciu nerwów czaszkowych świadczą m.in. porażenie nerwu twarzowego i silne dolegliwości bólowe. Z uwagi na stan zagrożenia życia złośliwe zapalenie ucha zewnętrznego wymaga hospitalizacji.

Egzema ucha

Egzema ucha zewnętrznego to stan zapalny, które podłożem jest choroba dermatologiczna. Może to być atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, liszaj rumieniowaty etc. Objawy manifestują się nie tylko w okolicy ucha, ale również na innych częściach ciała. W przypadku zajęcia skóry ucha leczenie dermatologiczne powinno być uzupełnione o procedury laryngologiczne, w tym oczyszczanie ucha, opatrunki ucha oraz leki stosowane miejscowo.

Zapalenie błędnika

Zapalenie błędnika to szerokie pojęcie określające proces zapalny toczący się w obszarze ucha wewnętrznego. Choroba może mieć podłoże infekcyjne (najczęściej wirusowe, rzadziej bakteryjne i grzybicze) lub nieinfekcyjne (np. autoimmunologiczne, pourazowe). Zapalenie błędnika wywołuje zawroty głowy, nudności, wymioty, zaburzenia równowagi i oczopląs. Chorobie może towarzyszyć całkowita głuchota. W razie wystąpienia objawów należy zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu, jednak w razie gwałtownego przebiegu choroby trzeba wezwać pogotowie lub udać się na SOR.

Zapalenie nerwu przedsionkowego 

Jest to szczególna postać zapalenia ucha wewnętrznego, która obejmuje nerwy przedsionkowe. Choroba zazwyczaj występuje u osób w średnim wieku. Objawy nasilają się w ciągu kilku godzin i mogą utrzymywać się do trzech tygodni. Dolegliwości są podobne jak przy zapaleniu błędnika (silne zawroty głowy, nudności, zaburzenia równowagi, oczopląs), jednak nie występuje upośledzenie słuchu. Objawy zapalenia nerwu przedsionkowego wymagają konsultacji laryngologicznej. 

Ucho pływaka

Ucho pływaka to zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego, które często występuje u osób uprawiających sporty wodne. Ostry stan zapalny najczęściej rozwija się wskutek zakażenia bakteryjnego skóry, która uległa rozmiękczeniu i uszkodzeniu przez długotrwałe przebywanie w wodzie. Chory zwykle zgłasza tkliwość i ból ucha, rzadziej wyciek z ucha. Chorobę leczy się za pomocą kropli do uszu zawierających antyseptyki, antybiotyki lub sterydy. W razie znacznego obrzęku pacjentowi zaleca się wizytę u otolaryngologa.

Ucho surfera

Ucho surfera to egzostoza, czyli proces nawarstwiania się tkanki kostnej. Choroba rozwija się wskutek przewlekłego zapalenia okostnej zewnętrznego przewodu słuchowego, do którego dochodzi przez częste narażanie ucha na działanie zimnej wody. Egzostoza prowadzi do zwężenia światła przewodu słuchowego, co utrudnia oczyszczanie się ucha i tym samym sprzyja rozwojowi stanu zapalnego. W razie podejrzenia choroby należy udać się do otolaryngologa, ponieważ jej dalszy rozwój może doprowadzić do niedosłuchu.

Barotrauma 

Barotrauma to uraz ciśnieniowy uszu, do którego dochodzi przez niewyrównane ciśnienie między jamami ucha a sąsiadującymi tkankami. Barotraumy to częsty problem wśród nurków, przy czym tego typu urazy mogą dotyczyć każdej części ucha. Najczęściej występują barotraumy ucha środkowego, natomiast najpoważniejsze są urazy ciśnieniowe ucha wewnętrznego. Te ostatnie powodują krwawienie do jam ucha środkowego i wewnętrznego, co objawia się niedosłuchem, a czasami także zawrotami głowy, wymiotami i oczopląsem. Barotraumę leczy się farmakologicznie, przy czym w urazach ucha wewnętrznego rozważa się zabieg chirurgiczny.

Choroba dekompresyjna ucha wewnętrznego

Do choroby dekompresyjnej ucha wewnętrznego dochodzi wskutek nagłego spadku ciśnienia w otoczeniu podczas wynurzania się z wody. Czynniki zwiększającymi ryzyko wystąpienia tego schorzenia są m.in. przetrwały otwór owalny (wrodzona wada serca), częste nurkowanie w krótkich odstępach czasu oraz nurkowanie po spożyciu alkoholu. Wśród objawów choroby można wyróżnić dolegliwości związane z uszkodzeniem części przedsionkowej ucha wewnętrznego (zawroty głowy, oczopląs, nudności i wymioty) oraz rzadziej występujące symptomy uszkodzenia części ślimakowej (niedosłuch i szum uszny). Pacjentów z objawami choroby dekompresyjnej umieszcza się w komorze hiperbarycznej.

Choroby zapalne chrząstki małżowiny usznej

Stany zapalne chrząstki małżowiny usznej występują rzadko i zwykle są następstwem urazu mechanicznego, działania niskiej temperatury, zapalenia naczyń lub choroby układowej. Przykładem tej ostatniej jest nawracające zapalenie chrząstek (NZC), które powoduje zniekształcenie małżowin usznych ze współistniejącym bolesnym obrzękiem i rumieniem. Z kolei u chorych z idiopatycznym torbielowatym rozmiękaniem chrząstki obserwuje się ograniczony obrzęk małżowiny wypełniony lepkim żółtym płynem. Choroba zapalną małżowiny usznej jest również tzw. ucho śpiocha, które charakteryzuje się niewielkim guzkiem bolesnym przy dotyku.

Nagły niedosłuch czuciowo-nerwowy (NNCN)

Nagły niedosłuch czuciowo-nerwowy to choroba o nieznanej etiologii, która charakteryzuje się nagłym niedosłuchem odbiorczym, zazwyczaj jednostronnym. Chory może zgłaszać również objawy współistniejące w postaci szumów usznych (piski, dzwonienie), zawrotów głowy i zaburzeń równowagi. Na NNCN najczęściej chorują osoby dorosłe w wieku 50-60 lat. Ze względu na nieznaną etiologię (rozważa się podłoże naczyniowe, wirusowe i autoimmunologiczne, a także uszkodzenie błon wewnętrznych błędnika) chorzy często otrzymują kilka leków jednocześnie.

Choroba autoimmunologiczna ucha wewnętrznego (AIED)

Choroba autoimmunologiczna ucha wewnętrznego (AIED) to zespół chorobowy o nieznanej etiologii, który powoduje niedosłuch odbiorczy. Istotą choroby jest niepożądana reakcja układu odpornościowego, która prowadzi do uszkodzenia struktur ucha wewnętrznego. Upośledzeniu słuchu często towarzyszą zawroty głowy, szumy uszne oraz zaburzenia równowagi. Choroba postępuje dość gwałtownie i może doprowadzić do całkowitej utraty słuchu. W diagnostyce AIED stosuje się przede wszystkim audiometrię i inne badania słuchu, badanie narządu równowagi oraz badania serologiczne.

Uraz akustyczny

Uraz akustyczny to uszkodzenie słuchu na skutek hałasu. W przypadku długotrwałej ekspozycji na hałas o umiarkowanym nasileniu mówimy o urazie przewlekłym. Natomiast uraz ostry to jednorazowe narażenie na duży hałas (np. wybuch petardy), co wymaga pilnego udania się na SOR. W przypadku urazów ostrych oprócz upośledzenia słuchu występuje ból, szum uszny oraz krwawienie z ucha. W praktyce urazy przewlekłe występują znacznie częściej niż ostre i zazwyczaj stanowią chorobę zawodową (np. w branży budowlanej, przemyśle drzewnym). Diagnozę stawia się na podstawie badania otolaryngologicznego i audiometrycznego.

Urazy termiczne

Urazy termiczne uszu to uszkodzenia zazwyczaj w obrębie małżowiny usznej, spowodowane działaniem niskiej lub wysokiej temperatury. Urazy termiczne często występują w zimie, gdy przez brak czapki lub innej ochrony głowy dochodzi do odmrożenia uszu. Oparzenia zdarzają się znacznie rzadziej i zwykle stwierdza się je u osób, które uczestniczyły w pożarze. Niewielkie oparzenia i odmrożenia leczy się ambulatoryjnie, natomiast w przypadku rozległego uszkodzenia ucha wymagana jest hospitalizacja.

Bibliografia:

1. Czarniawska-Grzesińska M., Stępień B., Pietrzykowska-Fryca I., Choroby ucha zewnętrznego najczęściej spotykane w praktyce dermatologicznej, Postępy Dermatologii i Alergologii, 2006; XXIII, 5: 239–243
2. Dąbrowski P., Nawracające infekcje uszu, Lekarz POZ 6/2018
3. Górecka-Tuteja A., Perlak, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/laryngologia/144396,perlak, Data publikacji: 2016.11.10, Data odczytu: 2025.07.18
4. Kuczkowski J. i in., Guz woreczka śródchłonki – opis przypadku, Polski Przegląd Otolaryngologiczny, 2017, nr 6 (1), s. 39-42, DOI: 10.5604/01.3001.0009.7986
5. Narożny W., Nagła głuchota – stan naglący nie tylko dla otolaryngologa, Forum Medycyny Rodzinnej 2007, tom 1, nr 1, 17–24
6. Narożny W., Siebert J., Płończak J., Leczenie zachowawcze niektórych chorób ucha wewnętrznego, Forum Medycyny Rodzinnej 2008, tom 2, nr 5, 378–390
7. Śpiewak M., Śpiewak P., Markowski J., Choroby uszu spowodowane nurkowaniem z akwalungiem, Medycyna Sportowa, 2024; 3(4); Vol. 40, 99-108, DOI: 10.5604/01.3001.0054.7642
8. Wiercińska M., Nerwiak nerwu słuchowego (przedsionkowo-ślimakowego), mp.pl,https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/363930,nerwiak-nerwu-sluchowego-przedsionkowo-slimakowego, Data publikacji: 2024.10.17, Data odczytu: 2025.07.18
9. Wiercińska M., Ostre i przewlekłe zapalenie ucha środkowego: przyczyny, objawy i leczenie, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/177491,ostre-zapalenie-ucha-srodkowego, Data publikacji: 2022.10.28, Data odczytu: 2025.07.18
10. Wiercińska M., Zapalenie błędnika, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/178621,zapalenie-blednika, Data publikacji: 2022.09.08, Data odczytu: 2025.07.18
11. Woytala P., Autoimmunologiczna choroba ucha wewnętrznego, Przegląd Reumatologiczny, 2017 nr 4,
12. Zagor i in., Choroba Meniere’a, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/106005,choroba-menirea, Data publikacji: 2017,12.20, Data odczytu: 2025.07.18
13. Zagor M. i in, Zapalenie nerwu przedsionkowego, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/178620,zapalenie-nerwu-przedsionkowego, Data publikacji: 2018.01.05, Data odczytu: 2025.07.18
14. Zagor M. i in., Głuchota starcza (Presbyacusis), mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/178618,gluchota-starcza-presbyacusis, Data publikacji: 2018.01.05, Data odczytu: 2025.07.18
15. Zagor M. i in., Otoskleroza, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/178624,otoskleroza, Data publikacji: 2018.01.05, Data odczytu: 2025.07.18
16. Zagor M. i in., Patologie przewodu słuchowego, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/106230,patologie-przewodu-sluchowego, Data publikacji: 2017.12.11, Data odczytu: 2025.07.18
17. Zagor M. i in., Urazy termiczne: oparzenie, odmrożenie, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/106288,urazy-termiczne-oparzenie-odmrozenie, Data publikacji: 2017.12.11, Data odczytu: 2025.07.18
18. Zagor M., i in. Nowotwory ucha środkowego, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/177689,nowotwory-ucha-srodkowego, Data publikacji: 2017.12.15, Data odczytu: 2025.07.18
19. Zakrzewska A., Wysiękowe zapalenie ucha środkowego, mp.pl, https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/laryngologia/74809,wysiekowe-zapalenie-ucha-srodkowego, Data publikacji: 2016.11.10, Data odczytu: 2025.07.18